Gönüllü vazgeçme, suçun icrasına başlayan kişinin kendi iradesiyle geri dönmesi veya çabasıyla suçun tamamlanmasını önlemesi hâlinde uygulanan bir ceza hukuku kurumudur. TCK 36 kapsamında şartlar gerçekleşirse kişi, vazgeçtiği suça teşebbüsten cezalandırılmaz. Ancak o ana kadar tamamladığı davranışlar başka bir suç oluşturuyorsa bu suçun sorumluluğu devam eder. [1]
Bu nedenle olay yerinden ayrılmak, sonradan özür dilemek veya mağdurun zararını ödemek aynı hukuki anlama gelmez. Değerlendirme, eylemin hangi aşamada ve neden sona erdiğine odaklanır. Tokat’taki bir dosyada da olayın kronolojisi, kişinin iradesi ve dışarıdan gelen müdahaleler birlikte incelenmelidir.
Gönüllü vazgeçme hangi şartlarda uygulanır?
Önce kasten işlenmek istenen suçun icrasına başlanmış olmalıdır. Henüz hazırlık aşamasında kalınmışsa teşebbüsün oluşup oluşmadığı ayrı bir sorudur. İcra hareketi başladıktan sonra ise suçun tamamlanmasından veya gerekli neticenin gerçekleşmesinden önce bir geri dönüş bulunmalıdır. Tamamlanmış bir suç, sonradan duyulan pişmanlıkla tamamlanmamış hâle gelmez. [1]
Vazgeçmenin kişinin iradesinden kaynaklanması gerekir. Bir başkasının müdahalesi, fiilî engel veya yakalanmaya yol açan gelişme nedeniyle eylemin sürdürülememesiyle kişinin devam edebilecekken kendiliğinden durması aynı değildir. Bununla birlikte her korku veya tereddüt otomatik olarak gönüllülüğü ortadan kaldırmaz. Kişinin neden ve hangi koşullarda durduğu somutlaştırılmalıdır. [3]
İlk kastın da doğru belirlenmesi önemlidir. Kişiye başlangıçta işlemeyi amaçlamadığı daha ağır bir suç yükleyip, ardından o suçtan vazgeçtiğini tartışmak sağlıklı bir yöntem olmaz. Önce hedeflenen suç, sonra icranın ulaştığı aşama, en son vazgeçme davranışı değerlendirilir.
Gönüllü vazgeçme, teşebbüs ve etkin pişmanlık farkı
Bu üç kurumun ayrımında suçun tamamlanıp tamamlanmadığı ve sonuca neden ulaşılamadığı belirleyicidir. [1]
| Kurum | Temel ayrım |
|---|---|
| Teşebbüs | İcraya başlanır; suç, kişinin elinde olmayan nedenlerle tamamlanamaz. |
| Gönüllü vazgeçme | Kişi icrayı iradesiyle bırakır veya gerekli sonucu kendi çabasıyla önler. |
| Etkin pişmanlık | Suç tamamlanmıştır; ilgili özel hükmün aradığı sonradan giderim veya yardım değerlendirilir. |
Örneğin hırsızlığa yönelik icra hareketlerine başlayan bir kişinin, hiçbir müdahale olmadan eylemi bırakmasıyla yakalandığı için devam edememesi farklıdır. İlk durumda TCK 36’nın şartları tartışılabilir. İkinci durumda ise şartları varsa teşebbüs hükümleri gündeme gelir. Eşyanın alınmasından sonra geri verilmesinde, suçun tamamlanma zamanı belirlenerek ilgili etkin pişmanlık düzenlemesi ayrıca incelenir.
İcra hareketleri bittikten sonra vazgeçmek mümkün mü?
TCK 36, yalnızca başlamış hareketleri yarıda bırakmayı düzenlemez. İcra hareketleri tamamlanmış olsa da suçun tamamlanması veya neticenin gerçekleşmesi kişinin kendi çabalarıyla önlenebilir. Böyle bir durumda sadece “artık istemiyorum” demek yeterli değildir; önleyici davranış ile gerçekleşmeyen sonuç arasında bağlantı bulunmalıdır. [1]
Örneğin tehlikeli bir sonucun doğmasını engellemek için yapılan yardımın zamanı, etkisi ve gerçekten sonucu önleyip önlemediği araştırılır. Başka kişilerin tamamen bağımsız müdahalesiyle gerçekleşmeyen sonuç, sırf sanığın sonradan pişman olduğunu söylemesi nedeniyle onun çabasına bağlanamaz. İştirak hâline ilişkin TCK 41’in özel düzenlemesi ise ayrıca değerlendirilir.
Yargıtay: Alarmı fark edip kaçmak gönüllü vazgeçme mi?
Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 21.11.2017 tarihli, 2015/258 E., 2017/486 K. sayılı kararında, kuyumcu dükkânındaki yağma girişimi incelenmiştir. Kurul çoğunluğu, tanığın alarm düğmesine yöneldiğini fark eden sanığın yakalanmamak için kaçmasını, somut olayda kendi iradesiyle suçtan dönme olarak kabul etmemiştir. [3]
Genel Kurul, gönüllü vazgeçme kabul eden Daire bozmasını kaldırmış; mahkûmiyet hükmünü hak yoksunluğuna ilişkin bölümde düzeltme yaparak onamıştır. Kararın burada önem taşıyan yönü, hiçbir eşya alınmadan ayrılmış olmanın tek başına TCK 36 için yeterli sayılmamasıdır. Kamera akışı ve ayrılmaya yol açan gelişme birlikte değerlendirilmiştir. Eski karardaki ceza hesabı ise güncel dosyaya doğrudan taşınmamalıdır.
Birden fazla kişi varsa gönüllü vazgeçme nasıl değerlendirilir?
İştirak hâlinde işlenen suçlarda TCK 41 uygulanır. Kural olarak yalnızca gönüllü vazgeçen suç ortağı bu imkândan yararlanır. Bir kişinin geri dönmesi, diğer suç ortaklarını kendiliğinden sorumluluktan kurtarmaz. Her kişinin katkısı ve suçu önlemek için yaptığı işlemler ayrı incelenmelidir. [1]
Kanun, suçun vazgeçenin çabası dışında başka bir nedenle işlenmemesi veya bütün gayretine rağmen işlenmesi hâllerini de ayrıca düzenler. Bu yüzden iştirak dosyasında değerlendirme, yalnızca sonucun gerçekleşip gerçekleşmediğine indirgenemez. Kişinin önceki katkısını etkisizleştirme ve suçun işlenmesini önleme yönündeki davranışları araştırılır.
Yalnız olay yerinden uzaklaşmakla, verilen desteği geri çekip suçun önlenmesi için gerekli çabayı göstermek aynı değildir. Görev paylaşımı, önceki anlaşma ve vazgeçmenin diğer kişiler üzerindeki etkisi dosyanın somut özellikleriyle belirlenir.
Tokat’ta dosya incelemesinde zaman çizelgesi
Varsayımsal bir olayda kişi, hırsızlık amacıyla bir kapıya zarar verdikten sonra eşyayı almadan kendiliğinden ayrılmış olsun. İnceleme, hırsızlığa yönelik icranın başlayıp başlamadığını ve ayrılmanın nedenini ortaya koymalıdır. TCK 36 uygulanabilse bile tamamlanmış mala zarar verme fiilinin ayrıca değerlendirilmesi gerekebilir.
Kamera görüntülerinin başlangıç ve bitiş saatleri, olay sırasında yapılan aramalar, tanıkların doğrudan gördükleri ve varsa yardım girişimleri tek çizelgede toplanabilir. Görüntünün yalnız ayrılma anını gösteren kısmı, ayrılmanın nedenini açıklamaya yetmeyebilir. Sonradan yapılan açıklamalar, olay anındaki kayıtlarla karşılaştırılmalıdır.
Sitenin Tokat avukat ana sayfasındaki mesleki bilgiler ile ceza hukuku ve savunma süreci açıklamaları genel çerçeveyi tamamlar. Somut dosyada ise gönüllülük, eylemin aşaması ve tamamlanmış başka suç bulunup bulunmadığı birlikte ele alınır.
Sık sorulan sorular
Olay yerinden ayrılmak her zaman gönüllü vazgeçme midir?
Hayır. Ayrılmanın nedeni ve icranın devam ettirilme imkânı araştırılır. Dış engel nedeniyle kaçmak, kendiliğinden vazgeçmeyle aynı değildir.
Gönüllü vazgeçme bütün cezaları kaldırır mı?
Vazgeçilen suça teşebbüs bakımından sonuç doğurur. O ana kadar tamamlanmış başka bir suç varsa onun sorumluluğu devam edebilir.
Mağdurun zararını sonradan ödemek yeterli mi?
Tamamlanmış suçtan sonra ödeme, kural olarak ilgili etkin pişmanlık hükümleri çerçevesinde incelenir. Ödeme, geçmişteki fiili kendiliğinden gönüllü vazgeçmeye dönüştürmez.
Bir suç ortağının vazgeçmesi herkese yarar sağlar mı?
Hayır. TCK 41 kişisel değerlendirme öngörür. Diğer kişilerin katkısı ve davranışları ayrı ele alınır.
Yalnız sanığın açıklamasıyla karar verilebilir mi?
Açıklama diğer hukuka uygun delillerle birlikte değerlendirilir. Olayın aşamaları ve vazgeçmenin sebebi gerekçede ortaya konulmalıdır. [2]
Hukuki dayanaklar
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu; m.35, 36 ve 41.
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu; m.217 ve 230.
- Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 21.11.2017, 2015/258 E., 2017/486 K.